آیت‌الله محسن فقیهی؛ عضو جامعه مدرسین و استاد درس خارج حوزه علمیه، در ادامه سلسله جلسات تفسیر به تفسیر آیه ۲۴۵ سوره مبارکه بقره پرداخت که متن سخنان وی به شرح زیر است:
خداوند حکیم در کتاب کریم خود می‌فرماید: «مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافاً کَثِیرَةً ۚ وَاللَّهُ یَقْبِضُ وَیَبْسُطُ وَإِلَیْهِ تُرْجَعُونَ».
موضوع بحث، تفسیر آیه ۲۴۵ سوره مبارکه بقره است. خداوند متعال در آیه پیشین در رابطه با جهاد و جنگ فرمود: «وَقَاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ». به مناسبت اینکه وقتی جنگ در کشوری رخ می‌دهد، مشکلات مادی برای مردم به وجود می‌آید، گرانی رخ می‌دهد و مسائل مالی مختلفی پیش می‌آید، در این شرایط نظام و مردم باید به داد یکدیگر برسند، به فکر هم باشند و در کنار هم قرار گیرند.
از آنجا که جبهه و جنگ لوازمی دارد و یکی از پیامدهای آن تضعیف امور مالی است، خداوند متعال در آیه بعد می‌فرماید: «مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً». از مواردی که به خصوص در شرایط جنگ و مشکلات فراوان، سفارش شده است روحیه دادن قرض‌الحسنه است. قرض‌دادن به خدا به این معناست که فرد به خاطر خداوند قرض دهد چرا که قرض‌دادن صرفاً برای سود نیست.
انسان می‌تواند پولش را برای منافع شخصی به کار ببرد، اما وقتی آن را در راه خدا قرض می‌دهد، در واقع به خدا قرض داده است. حال سؤال این است که چگونه به خدا قرض دهیم؟ اگر فرد منت نگذارد، قصد قربت داشته باشد، بی‌ریا باشد، موضوع را بازگو نکند تا آبروی طرف مقابل برود و این کار را مخفیانه انجام دهد، مصداق «قرضاً حسناً» است.
اگر خداوند توفیق دهد که قصد شما خالصانه برای خدا باشد و نه برای بندگیِ انسان‌ها، خداوند که قدرت مطلق است، هزاران برابر این قرض را به شما عنایت می‌کند و مورد لطف پروردگار قرار می‌گیرید. این دیگر بحث سند روایت نیست، بلکه وعده قرآن است؛ اگر خدا و پیامبر را قبول دارید، این وعده را بپذیرید که خداوند چندین برابر آن را به شما باز می‌گرداند. فَیُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافاً کَثِیرَةً.
«وَاللَّهُ یَقْبِضُ وَیَبْسُطُ». در زندگی به این نتیجه رسیده‌ایم که روزی به دست خداست؛ برخی بسیار تلاش و زحمت می‌کشند اما روزی ندارند و برخی دیگر بدون زحمت زیاد، روزی گسترده‌ای دارند. همه‌چیز در دست خداست. اگر برای خدا قدم بردارید و قصدتان خالص باشد، او می‌تواند زندگی شما را بسیار گسترده و عالی کند یا آن را ببندد.
در روایات وارد شده است که پاداش قرض‌دادن ۱۸ برابر است، در حالی که انفاق ۱۰ برابر است(فَلَهُ أَجْرُهُ وَعَشْرُ أَمْثَالِهِ). البته روایاتی داریم که پاداش قرض‌دادن را حتی بیشتر از این‌ها می‌دانند. یکی از بهترین کارها در این عالم این است که به نیازمند قرض دهیم تا مشکلش حل شود و سپس آرام‌آرام آن را بازگرداند؛ در این حالت شما مزد خود را از خدا می‌گیرید و مشکل بنده خدا نیز حل شده است. این سفارشات همواره وجود داشته، اما در ایام جنگ به دلیل مشکلات زیاد مردم، اهمیت بیشتری می‌یابد.
چاپ بی‌رویه پول حرام است
زمانی شخصی به منزل ما آمد مسئولیتی در بانک مرکزی داشت؛ ایشان گفت دولت هر وقت پول کم بیاورد، سفارش می‌دهد تا مقداری پول چاپ و مشکلات دولت حل شود. من به ایشان گفتم این کار حرام است؛ زیرا هر مقدار پول چاپ شود، ارزش پول مردم کم شده و در حقیقت از جیب مردم دزدی می‌شود و مردم بدون آن‌که بفهمند، پول از جیبشان می‌رود. البته گفتم اگر حکومت اسلامی باشد و ولایت فقیه برای اداره مملکت اجازه این کار را بدهد، بحث ولایت فقیه است، وگرنه به طور طبیعی این کار حرام است.
به مناسبت این آیه شریفه عرض می‌کنم که دولت به جای اینکه مدام پول چاپ کند و ارزش پول مردم را کاهش دهد، به مردم قرض‌الحسنه بدهد؛ نه با منفعت ۳۰درصد، ۲۵ درصد یا ۴۰ درصد، بلکه واقعاً قرض‌الحسنه بدهد تا پول آرام‌آرام به خزانه دولت بازگردد. برای فقرا چنین کاری کنید تا پول از بین نرود. اکنون که یارانه‌ها را طبقه‌بندی کرده‌اید می‌دانید مردم در چه وضعی هستند.
این قرض‌الحسنه همان چیزی است که خداوند در قرآن دستور داده است. اگر مردم بتوانند بدون بهره وام بگیرند تا مشکلات ازدواج، عقد و عروسی و فرزندآوری را حل کنند، آرامشی پیدا می‌کنند. دولت می‌تواند این کار را بکند، اما در عوض مرتب پول چاپ می‌کند که باعث کاهش هر روزه ارزش پول می‌شود.
نمی‌دانم واقعاً چه دلسوزی یا مانعی دارند که این راه‌کارها را اجرا نمی‌کنند. مثلاً ایران ما وسیع است و زمین‌های زیادی دارد؛ چرا به هر خانواده‌ای که ازدواج نکرده، چندمتر زمین نمی‌دهید؟ شاید قدرت ساخت‌وساز ندارید، اما زمین‌دادن ممکن است. در مقابل، به برخی امتیاز می‌دهند که ماشینی از خارج وارد کنند.
من سؤال کردم وقتی امتیازی داده می‌شود که مثلاً سه میلیارد تومان سود دارد، چرا این را به فقرا نمی‌دهند؟ برخی از مستضعفین طلای همسرشان را می‌فروشند تا ماشینی بخرند، اما این امتیازات به اعیان داده می‌شود. حتی با من تماس می‌گیرند و می‌پرسند: «امتیازی برای واردات ماشین گرفتیم و آن را سه میلیارد فروختیم، آیا این مبلغ خمس دارد یا نه؟» وقتی چنین مسائلی برای عده‌ای خاص وجود دارد، چرا برای مستضعفین نیست؟ نمی‌فهمم دلسوزی برای مستضعفین است یا مستکبرانی که با رشوه این امتیازات را می‌گیرند.
دولت زمین به مردم بدهد
در همین جمهوری اسلامی به برخی زمین داده می‌شود. من می‌گویم اگر به همه بدهید، قیمت زمین پایین می‌آید و مشکلات حل می‌شود، چون زمین کم ندارید. اگر اعلام عمومی شود که هر کسی بخواهد ازدواج کند چندمتر زمین می‌گیرد، قیمت خانه‌ها سقوط می‌کند. همین‌طور در مورد ماشین‌ها؛ اگر در عراق به کربلا یا نجف بروید، می‌بینید ماشین‌های درجه یک خارجی که اینجا چهار میلیارد است، آنجا حدود ۷۰۰میلیون تا یک میلیارد است. چرا از گمرک‌های دیگر اقدام نمی‌کنید؟ اگر این امتیازات را به مستضعفین می‌دادند و از مستکبرین می‌گرفتند، جای تقدیر داشت.
خداوند گاهی برکت را از ما می‌گیرد، اما اگر برای خدا کار کنیم و جانب مستضعفین را بگیریم، برکت باز می‌گردد. ما کشور ثروتمندی هستیم، بیشترین نفت و گاز را داریم و در معادن جزو بهترین‌های دنیا هستیم. اگر مدیریت درست باشد و دلسوزی برای مستضعفین وجود داشته باشد، تمام مشکلات حل می‌شود.
تشویق به جای تنبیه
در این آیه شریفه نکته‌ای دیگر هست و آن اینکه در کارهای خیر، مردم را تشویق کنید. گاهی انسان را با تهدید مجبور می‌کنند کاری را انجام دهد، اما گاهی با تشویق. برای مثال به فرزندان یا شاگردان می‌گوییم اگر این کار را بکنی، برایت فلان چیز را می‌خرم. تشویق بسیار مؤثرتر از تهدید است. حتی ترامپ خبیث هم همواره تهدید می‌کند و فکر می‌کند با تهدید مشکلات حل می‌شود، اما قرآن می‌فرماید تشویق کنید. در خانواده و با فرزندان و شاگردان، سخت‌گیری و تهدید به رد کردن یا نمره ندادن اثرگذار نیست، بلکه تشویق مؤثر است.
هر مدیری که جایی را اداره می‌کند باید بداند اگر زیردستان به او علاقه داشته باشند، کار را از جان و دل انجام می‌دهند، اما اگر با ترس کار کنند، هر جا بتوانند از زیر کار در می‌روند یا حتی دزدی می‌کنند. هرچند در برخی جاها هر دو لازم است، اما تشویق مهم‌تر است. برای کارهای خیر باید تشویق کرد. مثلاً تلویزیون در اختیار است؛ افرادی که کار خیر انجام داده‌اند را معرفی کنید تا مردم تشویق شوند. اگر خیراتی دوست دارند اسمشان برده شود، اسمشان را ببرید تا دیگران هم ترغیب شوند.
نظر شما